Wanneer je niet bent getrouwd
Wanneer de ouders niet zijn getrouwd of een geregistreerd partnerschap zijn aangegaan, krijgt alleen de moeder het ouderlijk gezag over haar kind. Is de moeder minderjarig bij de geboorte van haar kind, dan krijgt zij pas het ouderlijk gezag op het moment dat zij achttien jaar wordt, tenzij iemand anders op dat moment belast is met het ouderlijk gezag.

Gezamenlijk gezag door ongehuwde ouders
Als ongehuwde ouders, zonder geregistreerd partnerschap, samen het ouderlijk gezag willen krijgen, moeten zij gezamenlijk een verzoek tot aantekening hiervan in het gezagsregister indienen bij de griffier van het kantongerecht. Alleen erkenning van het kind is dus niet voldoende voor de vader om het ouderlijk gezag te krijgen; voor het verkrijgen van ouderlijk gezag is voor hem wel vereist dat hij het kind ook erkent.

Gezamenlijk gezag door ouder en niet-ouder
Berust het ouderlijk gezag bij één ouder, dan kan deze samen met iemand, die een nauwe, persoonlijke relatie heeft met het kind, een verzoek indienen bij de rechtbank om samen het ouderlijk gezag te verkrijgen. Zo is het voor homosexuele echtparen mogelijk samen het ouderlijk gezag te krijgen over een kind. De rechtbank beslist hierover, waarbij overigens rekening wordt gehouden met de belangen van de andere (biologische) ouder van het kind, degene die het ouderlijk gezag niet heeft. Sinds 1 januari 2002 krijgen de moeder en haar vrouwelijke echtgenoot bovendien automatisch vanaf de geboorte het gezag over het kind, mits er geen andere ouder is.

Tegelijk met het verzoek om het gezamenlijk gezag van een ouder en een niet-ouder te verkrijgen, kan bij de rechtbank het verzoek worden gedaan om de geslachtsnaam van het kind te wijzigen in de geslachtsnaam van de betreffende ouder of niet-ouder. Bij gezamenlijk gezag door een ouder en een niet-ouder is het uiteraard zo, dat ook de niet-ouder verplicht is het kind te onderhouden en te verzorgen. 

Gezamenlijk gezag na echtscheiding
Bij echtscheiding en scheiding van tafel en bed blijven de ouders die gezamenlijk het gezag hebben, in principe dit gezamenlijk gezag uitoefenen (in tegenstelling tot vroeger, toen één van de ouders, meestal degene bij wie het kind woonde, het ouderlijk gezag behield).